สมองเสื่อม สับสนตอนเย็น (Sundowning)
เกิดจากอะไร ญาติรับมืออย่างไรให้บ้านสงบ
พอแดดเริ่มหมด คุณพ่อคุณแม่เริ่มหงุดหงิด เดินวน บทความนี้สรุปสาเหตุและวิธีรับมือ
เมื่อแสงเริ่มหมด · NIA
บางคนจะกลับบ้าน ทั้งที่อยู่บ้าน
เสียงดัง กิจวัตรเปลี่ยน
ต้องพบแพทย์เร็ว
ญาติหลายบ้านเล่าว่า กลางวันคุณแม่ยังคุยรู้เรื่อง แต่พอหกโมงเย็นเหมือนเป็นอีกคน อาการนี้พบบ่อยในโรคสมองเสื่อม ไม่ใช่การแกล้งหรือดื้อ และหลายสาเหตุญาติปรับได้
ข้อมูลทั่วไปสำหรับผู้ดูแล ไม่ใช้แทนการตรวจของแพทย์ ภาพรวมการดูแลอ่านที่ วิธีดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อมที่บ้าน
เนื้อหาในบทความนี้
1. สมองเสื่อม สับสนตอนเย็น คืออะไร
คำตอบสั้น: คืออาการกระสับกระส่าย หงุดหงิด และสับสนที่เริ่มหรือแย่ลงช่วงบ่ายแก่ถึงหัวค่ำ เมื่อแสงเริ่มหมด สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติสหรัฐฯ (NIA) เรียกว่า sundowning ในไทยมักเรียกอาการซันดาวน์ พบในผู้มีภาวะสมองเสื่อม รวมถึงอัลไซเมอร์
อาการที่ญาติเห็นบ่อย คือ เดินวน เก็บของจะกลับบ้านทั้งที่อยู่บ้านตัวเอง ถามหาคนที่เสียไปแล้ว ไม่ยอมอาบน้ำ ตะโกน หรือนอนไม่หลับต่อถึงกลางคืน
บทความทบทวนในวารสาร Frontiers in Medicine ปี 2559 ระบุว่ายังไม่มีนิยามที่ตกลงร่วมกัน ตัวเลขความชุกต่างกันมาก และยังไม่มีการทดลองแบบสุ่มเรื่องวิธีรักษาโดยตรง วิธีในบทความนี้จึงเป็นแนวปฏิบัติของผู้ดูแล ไม่ใช่การรักษาให้หาย ยังไม่เคยได้รับการวินิจฉัย อ่าน หลงลืมธรรมดา กับสมองเสื่อม ต่างกันอย่างไร
ผู้มีภาวะสมองเสื่อมบางคนสับสนมากขึ้นช่วงเย็น
2. สับสนตอนเย็นเกิดจากอะไร
คำตอบสั้น: ยังไม่รู้สาเหตุแน่ชัด แต่มีปัจจัยกระตุ้นที่ญาติแก้ได้ เช่น เหนื่อยเกิน ปวด ท้องผูก ห้องมืด เสียงดัง และกิจวัตรเปลี่ยนกะทันหัน
| ปัจจัยกระตุ้น | ตัวอย่างที่บ้าน | ลองปรับอย่างไร |
|---|---|---|
| เหนื่อยเกิน นอนน้อย | งีบยาวตอนบ่าย กลางคืนตื่นบ่อย | กิจกรรมพอดี งีบสั้นต้นบ่าย |
| ไม่สบายตัวที่พูดไม่ได้ | ปวด ท้องผูก หิว กระหายน้ำ เหงา | เช็กความปวด ขับถ่าย น้ำ อาหาร ก่อนเย็น |
| สิ่งแวดล้อมและยา | ห้องมืด เสียงดัง คนเยอะ เพิ่งได้ยาใหม่ | เปิดไฟก่อนมืด ลดเสียง แจ้งแพทย์เรื่องยา |
สรุปจากรายการสาเหตุของอาการกระวนกระวายของ NIA · ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง
3. สับสนตอนเย็น ต่างจากภาวะเพ้อ (Delirium) อย่างไร
คำตอบสั้น: อาการซันดาวน์คือสับสนที่เกิดหรือแย่ลงช่วงเย็นในคนที่มีภาวะสมองเสื่อมอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องเป็นทุกวัน ส่วนภาวะเพ้อเริ่มฉับพลันในชั่วโมงถึงวัน สมาธิและความรู้ตัวเปลี่ยนชัด อาการใหม่หรือเปลี่ยนจากเดิม แม้เป็นเฉพาะตอนเย็น ให้คิดถึงเพ้อไว้ก่อน
| สังเกต | สับสนตอนเย็นในสมองเสื่อม | ภาวะเพ้อ |
|---|---|---|
| เริ่มอย่างไร | เป็นช่วงเย็นมาก่อนแล้ว ไม่จำเป็นต้องทุกวัน | ฉับพลัน ในชั่วโมงถึงวัน |
| ช่วงเวลา | ช่วงเย็นเป็นหลัก | ขึ้นลงได้ทั้งวัน อาจแย่ตอนกลางคืนและตอนเพิ่งตื่น |
| สมาธิ ความรู้ตัว | ระยะแรกมักยังปกติ | จดจ่อไม่ได้ ซึมลงหรือตื่นตัวผิดปกติ |
ดัดแปลงจาก Seminars in Neurology ปี 2567 · มีข้อยกเว้น เช่น สมองเสื่อมชนิดลิวอีบอดีมีอาการขึ้นลงเป็นหลัก · ใช้แทนการวินิจฉัยไม่ได้
คนที่มีสมองเสื่อมเกิดเพ้อซ้อนได้ แนวทาง NICE ของอังกฤษให้สังเกตการเปลี่ยนแปลงที่เกิดภายในชั่วโมงหรือวัน ถ้าแยกไม่ออกให้จัดการเพ้อก่อน สับสนแบบใหม่ให้พบแพทย์เร็ว ไม่รอดูว่าเย็นพรุ่งนี้จะเป็นซ้ำ อ่าน ภาวะเพ้อในผู้สูงอายุ
บันทึกเวลาและสิ่งที่เกิดก่อนอาการ ช่วยให้ทีมดูแลเห็นรูปแบบ
4. จัดวันอย่างไรให้ช่วงเย็นสงบขึ้น
คำตอบสั้น: NIA แนะนำให้ทำกิจวัตรเวลาเดิมทุกวัน ออกไปรับแสงแดดหรือนั่งริมหน้าต่างทุกวัน ขยับร่างกายทุกวันแต่ไม่อัดกิจกรรมจนเหนื่อย งดกาแฟหรือน้ำอัดลมช่วงบ่าย และไม่ให้งีบยาวหรืองีบช่วงเย็น
4 ขั้นจัดวันที่บ้าน
5. ตอนอาการขึ้น ควรพูดและทำอย่างไร
คำตอบสั้น: พูดช้า เสียงเบา ไม่เถียง ไม่แก้ความจำ บอกว่าปลอดภัยและเราอยู่ด้วย แล้วชวนเปลี่ยนเรื่อง เช่น ขนม เครื่องดื่ม เพลงที่ชอบ หรืองานบ้านง่าย ๆ ถ้าเริ่มก้าวร้าว ให้ถอยห่างพอปลอดภัยจนสงบ
- จะกลับบ้าน ทั้งที่อยู่บ้าน ถามถึงบ้านที่คิดถึง แล้วชวนนั่งดื่มน้ำก่อน เลี่ยงพูดว่า “นี่บ้านแล้ว จำไม่ได้หรือ”
- ถามหาคนที่เสียไปแล้ว ถามถึงความรู้สึก เช่น “คิดถึงแม่หรือ เล่าให้ฟังหน่อย” ไม่ย้ำข่าวร้ายซ้ำ
- ไม่ยอมอาบน้ำ เลื่อนไปตอนเช้าหรือเช็ดตัวแทน ไม่บังคับ
ความปลอดภัยต้องมาก่อน เก็บกุญแจรถ มีด และของมีคมให้พ้นมือ ถ้าผลักหรือตะโกน ให้ถอยห่างพอปลอดภัย ไม่จับยึดหรือเถียงกลับ ถ้าถือของมีคม ทำร้ายคนอื่น หรือคุมไม่ได้ พาคนอื่นออกห่างแล้วโทร 1669 หรือ 191
ขยับร่างกายและรับแสงช่วงกลางวัน ช่วยให้ช่วงเย็นสงบขึ้น
6. เมื่อไรต้องพาไปพบแพทย์
คำตอบสั้น: พบแพทย์เมื่ออาการแย่ลงชัด ก้าวร้าวจนเสี่ยงอันตราย หรือผู้ดูแลรับไม่ไหว ถ้าสับสนหรือซึมลงฉับพลัน ร่วมกับไข้ อ่อนแรงครึ่งซีก พูดไม่ชัด หรือหายใจลำบาก โทร 1669
พาพบแพทย์โดยเร็ว ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่ง
• สับสนมากขึ้นภายในไม่กี่วัน หรือเริ่มเป็นตลอดวันไม่ใช่แค่ช่วงเย็น
• มีไข้ ปัสสาวะแสบ ท้องผูกหลายวัน กินน้ำกินข้าวน้อยลง หรือเพิ่งได้ยาใหม่
• ก้าวร้าวจนอาจทำร้ายตัวเองหรือคนอื่น
ซึมลงฉับพลัน ปลุกยาก แขนขาอ่อนแรงครึ่งซีก พูดไม่ชัด หน้าเบี้ยว หายใจลำบาก หรือชัก โทร 1669 ทันที
“ช่วงเย็นที่วุ่นวายไม่ได้แปลว่าญาติดูแลไม่ดี ลองจดว่าอาการเริ่มหลังอะไร แล้วปรับทีละอย่างค่ะ”
ที่ KIN ลาดพร้าว 71 ช่วยครอบครัวที่ดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อมอย่างไร
KIN ลาดพร้าว 71 ซอยนาคนิวาส 18 เป็นศูนย์ฟื้นฟูแบบพักค้างและที่ตั้งของ Nursing Home ลาดพร้าว ครอบครัวที่ดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อมหรืออัลไซเมอร์ ใช้บริการได้หลายรูปแบบ
- Day Care ไปเช้า-กลับเย็น 09:00–17:00 น. มีกิจกรรมช่วงกลางวัน ช่วยให้ผู้สูงอายุได้ขยับตัวและพบผู้คน ญาติได้พักระหว่างวัน (ดูโปรแกรม Day Care)
- พักค้างพร้อมพยาบาลดูแลตลอด 24 ชั่วโมง ผู้มีอาการก้าวร้าวหรือเดินออกนอกสถานที่ ต้องประเมินก่อนรับทุกกรณี อาการต้องคงที่และควบคุมพฤติกรรมได้
- ทีมของเครือ KIN Rehabilitation: แพทย์ 5 ท่าน ทีมแพทย์ครอบคลุม 5 สาขา · 8 สาขาวิชาชีพ รวมอายุรศาสตร์ผู้สูงอายุและประสาทวิทยา ร่วมดูแลโรคร่วมและยาตามความจำเป็น (ดูทีมแพทย์และสหวิชาชีพ)
ติดต่อ KIN ลาดพร้าว 71 | ปรึกษาและเยี่ยมชมฟรี
ปรึกษาการดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อมที่สับสนช่วงเย็น · เยี่ยมชมศูนย์ได้ทุกวัน 09:00–18:00 น.
สาขาอื่นของ KIN Rehabilitation
สายด่วนกลาง: 02-096-4996 | กายภาพบำบัดที่บ้าน 095-767-6307 | ดูแล พยาบาล และเช่าอุปกรณ์ 061-881-9399 | กรณีฉุกเฉินโทร 1669
คำถามที่พบบ่อย ตอบโดยทีมแพทย์และสหวิชาชีพ KIN
ผู้สูงอายุสมองเสื่อม สับสนตอนเย็น เกิดจากอะไร
ยังไม่รู้สาเหตุแน่ชัดค่ะ ปัจจัยที่พบบ่อยคือเหนื่อยเกิน ปวด ท้องผูก ห้องมืด เสียงดัง และกิจวัตรเปลี่ยน ซึ่งญาติปรับได้ค่ะ
อาการซันดาวน์ หายได้ไหม
ยังไม่มีวิธีที่พิสูจน์ว่ารักษาให้หายค่ะ แต่การจัดกิจวัตรและลดปัจจัยกระตุ้นช่วยให้ช่วงเย็นสงบขึ้นได้ค่ะ
คุณแม่จะกลับบ้านทุกเย็น ทั้งที่อยู่บ้านตัวเอง ควรพูดอย่างไร
ไม่ควรเถียงว่านี่คือบ้านค่ะ ลองถามถึงบ้านที่คิดถึง ให้ความมั่นใจว่าปลอดภัย แล้วชวนนั่งดื่มน้ำหรือทำกิจกรรมที่ชอบค่ะ
สับสนตอนเย็นกับภาวะเพ้อ แยกกันอย่างไร
อาการซันดาวน์เป็นช่วงเย็นในคนที่มีสมองเสื่อมอยู่แล้วค่ะ ถ้าสับสนแบบใหม่หรือเปลี่ยนไปในไม่กี่ชั่วโมงหรือวัน แม้เฉพาะตอนเย็น ให้คิดถึงเพ้อและพบแพทย์เร็วค่ะ
ให้กินยานอนหลับตอนเย็นเพื่อให้สงบได้ไหม
ไม่ควรให้เองค่ะ ยาบางชนิดทำให้สับสนหรือล้มง่ายขึ้น ต้องให้แพทย์ประเมินค่ะ
ผู้ป่วยอัลไซเมอร์งีบกลางวันได้ไหม
งีบสั้นช่วงต้นบ่ายได้ค่ะ ควรเลี่ยงงีบยาวและงีบช่วงเย็น เพราะทำให้กลางคืนนอนยากค่ะ
- Tips for Coping With Sundowning — National Institute on Aging สหรัฐฯ
- Sundowning in Dementia: Clinical Relevance, Pathophysiological Determinants, and Therapeutic Approaches — Canevelli M และคณะ วารสาร Frontiers in Medicine พ.ศ. 2559 (บทความทบทวน)
- The Relationship between Delirium and Dementia — Umoh ME และคณะ วารสาร Seminars in Neurology พ.ศ. 2567 (บทความทบทวนเชิงบรรยาย)
- Delirium: prevention, diagnosis and management in hospital and long-term care (CG103) — NICE สหราชอาณาจักร ปรับปรุง พ.ศ. 2566
ตรวจสอบความถูกต้องทางการแพทย์โดย พญ.กฤชฐา พึ่งเจริญ ว.40781 แพทย์ประสาทวิทยา ระบบสมองและระบบประสาท | กำกับดูแลโดย ดร.ธงชัย โชคถนอมทรัพย์ ประธานกรรมการบริหาร | อัปเดตล่าสุด: ต.ค. พ.ศ. 2569 | บทความนี้ให้ข้อมูลเบื้องต้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะราย การใช้หรือปรับยาต้องให้แพทย์ตัดสิน ข้อมูลจากต่างประเทศไม่ใช่ผลของผู้ป่วย KIN