ผู้สูงอายุล้มแล้วลุกไม่ได้ ทำอย่างไร
5 นาทีแรก ห้ามรีบดึงขึ้น เมื่อไรต้องโทร 1669
ประเมินก่อนขยับ ช่วยลุกเมื่อปลอดภัย
กรมควบคุมโรค
อายุ 60 ปีขึ้นไป ปี 2567
World Falls Guidelines
ห่มผ้าระหว่างรอ
พบคุณแม่นั่งบนพื้นลุกไม่ขึ้น ญาติมักรีบดึงแขนขึ้น แต่ถ้ากระดูกสะโพกหักหรือศีรษะกระแทก การดึงเร็วเกินไปอาจทำให้บาดเจ็บเพิ่ม
ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย ไม่แน่ใจให้โทร 1669
เนื้อหาในบทความนี้
1. ผู้สูงอายุล้มแล้วลุกไม่ได้ 5 นาทีแรกญาติควรทำอะไร
คำตอบสั้น: ตั้งสติ อย่ารีบดึงขึ้น ดูว่ารู้สึกตัว หายใจปกติ เจ็บตรงไหน ศีรษะกระแทกไหม แล้วตัดสินใจว่าช่วยลุกได้หรือต้องโทร 1669
- ดูรอบตัว พื้นเปียกไหม เปิดไฟ อย่าให้ตัวเองลื่นตาม
- เรียกชื่อ ดูการหายใจ ตอบได้ไหม สับสนกว่าปกติไหม
- ถามว่าเจ็บตรงไหน ศีรษะ คอ หลัง สะโพก มีเลือดออก หรือแขนขาผิดรูปไหม
- ถามเรื่องยาและสาเหตุ กินยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือดไหม หน้ามืดหรือวูบก่อนล้มไหม
- ตัดสินใจ มีสัญญาณในหัวข้อ 2 = โทร 1669 · ไม่มีและพร้อม = ค่อย ๆ ลุกตามหัวข้อ 3
กองป้องกันการบาดเจ็บ กรมควบคุมโรค ระบุว่าผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปราว 1 ใน 3 หกล้มทุกปี ปี 2567 นอนโรงพยาบาล 79,835 คน เสียชีวิต 1,504 คน ข่าว 10 ก.ย. 2569 ระบุว่าค่าใช้จ่ายภาครัฐเกือบครึ่งเป็นค่ารักษาสะโพกหัก
นาทีแรกใช้ประเมินและปลอบ
2. สัญญาณที่ห้ามยกผู้สูงอายุขึ้นเอง และต้องโทร 1669 ทันที
คำตอบสั้น: หมดสติ หายใจผิดปกติ ศีรษะกระแทกแล้วซึม ปวดคอหรือหลัง อ่อนแรงใหม่ ปวดสะโพกจนลงน้ำหนักไม่ได้ หรือลุกไม่ได้เลย ให้โทร 1669 อย่ายกขึ้นเอง
โทร 1669 ทันที อย่ายกขึ้นเอง
• ปลุกไม่ตื่น หรือหายใจผิดปกติ (ไม่หายใจหรือหายใจเฮือก: เปิดลำโพงคุยกับ 1669 เริ่มกดหน้าอก และใช้เครื่อง AED ถ้ามี)
• ศีรษะกระแทกแล้วซึม ชัก มองเห็นผิดปกติ มีน้ำใสหรือเลือดออกจากหูหรือจมูก
• ชาหรืออ่อนแรงใหม่ พูดไม่ชัด หน้าเบี้ยว
• ปวดคอหรือหลังมาก
• ปวดสะโพกหรือขาหนีบ ลงน้ำหนักไม่ได้ ขาผิดมุมหรือดูสั้นกว่าอีกข้าง
• เลือดออกไม่หยุด หรือพยายามแล้วลุกไม่ได้
ที่มา: NHS · ระหว่างรอ ห่มผ้า จดเวลาที่ล้ม
ศีรษะกระแทก แม้ดูปกติ ถ้ากินยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด อาเจียน หรือเวียนหัว ให้ไปโรงพยาบาลภายในวันนั้น แจ้งชื่อยาและเวลาที่ล้ม (NHS) ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง
3. วิธีช่วยผู้สูงอายุลุกจากพื้นทีละขั้น เมื่อประเมินแล้วว่าปลอดภัย
คำตอบสั้น: อย่าลุกทันทีเพราะตกใจ ผู้ที่กระดูกบางอาจกระดูกหักได้ (กรมกิจการผู้สูงอายุ) ให้ลุกเองช้า ๆ ตาม 5 ขั้นด้านล่าง ญาติบอกจังหวะ ถ้าเจ็บมากขึ้นกลางทางให้หยุดและโทร 1669
- 1. พักก่อน ให้หายตกใจ ญาติวางเก้าอี้ที่มั่นคงไว้ใกล้ ๆ
- 2. พลิกตะแคง งอเข่า พลิกทั้งตัวพร้อมขา ห้ามบิดลำตัวแยกจากขา
- 3. ตั้งคลาน ใช้มือและศอกยันตัวขึ้น
- 4. คลานไปหาเก้าอี้ หรือเฟอร์นิเจอร์หนัก ห้ามจับของที่โยกหรือคลอนแคลน
- 5. ยันเท้าข้างเดียว จับเก้าอี้สองมือ วางเท้าข้างที่แข็งแรงราบพื้น ค่อย ๆ ดันขึ้น หมุนตัวนั่งพัก
- ญาติ ยืนด้านข้าง ประคองเก้าอี้ ไม่ดึงแขนหรือรักแร้ ตัวใหญ่หรืออ่อนแรงมากอย่ายกคนเดียว
- ลุกแล้วนั่งพักก่อนเดิน ระวังหน้ามืด อ่าน หน้ามืดตอนลุกยืนในผู้สูงอายุ
ฝึกท่าลุกไว้ล่วงหน้า
4. ผู้สูงอายุนอนอยู่บนพื้นนานหลังล้ม (long lie) เสี่ยงอะไร
คำตอบสั้น: การนอนบนพื้นอย่างน้อย 1 ชั่วโมงหลังล้มจัดเป็นสัญญาณเสี่ยงสูงใน World Falls Guidelines และสัมพันธ์กับผลลัพธ์ร้ายแรง เช่น การบาดเจ็บ การเข้าโรงพยาบาล และการย้ายเข้าสถานดูแลระยะยาว จึงควรเรียกความช่วยเหลือเร็ว ป้องกันตัวเย็น และให้ทีมประเมินภาวะแทรกซ้อนจากการนอนนาน
แนวทางป้องกันการหกล้มระดับโลก (พ.ศ. 2565) อ้าง cohort ของผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไปที่ล้มและมีการเรียกรถพยาบาล 1,610 เหตุการณ์ พบ 13% นอนบนพื้นนานกว่า 60 นาที ตัวเลขนี้ไม่ใช่อัตราของการล้มทั้งหมดในชุมชน ส่วนในกลุ่มผู้มีอายุเกิน 90 ปี 110 คน มี 66 คนล้มระหว่างติดตาม 1 ปี และในผู้ที่ล้ม 53/66 (80%) เคยลุกเองไม่ได้อย่างน้อย 1 ครั้ง ส่วน 20/66 (30%) เคยนอนบนพื้นอย่างน้อย 1 ชั่วโมง (BMJ พ.ศ. 2551)
- ห่มผ้า กันตัวเย็น · สงสัยศีรษะ คอ หลัง หรือสะโพกบาดเจ็บ ให้อยู่นิ่ง ห้ามจับขยับ ทำตามคำแนะนำ 1669 · ถ้าไม่มีอาการเหล่านี้ ขยับแขนขาเบา ๆ ได้ (NHS)
- มีโทรศัพท์หรือกริ่งเรียกติดตัว และซ้อมกดไว้
5. ผู้สูงอายุล้มแล้วลุกได้ ยังต้องพบแพทย์ไหม
คำตอบสั้น: ควรพบแพทย์ถ้าศีรษะกระแทก ปวดมากขึ้นหรือเดินแย่ลงในวันต่อมา หรือหน้ามืดก่อนล้ม การล้มคือสัญญาณให้หาสาเหตุก่อนล้มซ้ำ
กลุ่มเสี่ยงสูงตาม World Falls Guidelines ได้แก่ บาดเจ็บที่ต้องรักษา · ล้ม 2 ครั้งขึ้นไปใน 12 เดือน · มี frailty · ลุกเองไม่ได้และนอนอย่างน้อย 1 ชั่วโมง · หรือสงสัยหมดสติชั่วครู่ (expert recommendation, GRADE E) จึงควรได้รับการประเมินหลายด้าน
- ยาหลายตัว ให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวน อ่าน ผู้สูงอายุกินยาหลายตัว
- ปวดมากขึ้นหรือเดินแย่ลงในวันต่อมา พาพบแพทย์ อย่ารอให้หายเอง
หลังล้ม ควรหาสาเหตุ
6. ป้องกันผู้สูงอายุล้มซ้ำ เริ่มจากอะไร
คำตอบสั้น: ฝึกทรงตัวและกำลังอย่างน้อย 3 วันต่อสัปดาห์ ทบทวนยา ตรวจสายตา ปรับบ้าน และฝึกท่าลุกจากพื้นไว้ล่วงหน้า
| เรื่อง | ทำอย่างไร | ที่มา |
|---|---|---|
| ฝึกทรงตัวและกำลัง | อย่างน้อย 3 วันต่อสัปดาห์ ตามที่นักกายภาพปรับให้ | WHO 2563 |
| ปรับบ้าน | ได้ผลชัดในกลุ่มเสี่ยงสูง เช่น เคยล้ม | Cochrane 2566 |
| ฝึกลุกจากพื้น | ฝึกทีละขั้นซ้ำจนทำได้ | แนวทางสากล 2565 |
อ่านต่อ 5 วิธีจัดบ้านให้ปลอดภัย ป้องกันการหกล้มผู้สูงอายุ
“ญาติที่รู้ว่าเมื่อไรห้ามยก ช่วยผู้สูงอายุได้มากกว่าการรีบดึงขึ้นครับ”
KIN ช่วยครอบครัวที่ผู้สูงอายุเคยล้มได้อย่างไร
- กายภาพบำบัดที่บ้าน เฉพาะกรุงเทพฯ และปริมณฑล นักกายภาพประเมินและวางแผนฝึกรายบุคคล
- ผู้ดูแลที่บ้าน กะ 12 หรือ 24 ชั่วโมง ทั่วประเทศ ตามขอบเขตงานที่ตกลง
- พยาบาลไปบ้าน และเช่าอุปกรณ์การแพทย์ เช่น เตียงผู้ป่วย รถเข็น
ปรึกษา KIN HomeCare | ผู้สูงอายุล้ม ฝึกทรงตัวที่บ้าน
กายภาพที่บ้านเฉพาะกรุงเทพฯ และปริมณฑล · ผู้ดูแลถึงบ้านทั่วประเทศ
KIN HomeCare
บริการดูแลถึงบ้านทั่วประเทศ · กายภาพบำบัดที่บ้านเฉพาะกรุงเทพฯ และปริมณฑล
กายภาพบำบัดที่บ้าน 095-767-6307
ดูแลที่บ้าน · พยาบาล · เช่าอุปกรณ์ 061-881-9399
ศูนย์ฟื้นฟูและดูแลผู้สูงอายุของ KIN Rehabilitation
สายด่วนกลาง: 02-096-4996 | กรณีฉุกเฉินโทร 1669
คำถามที่พบบ่อย ตอบโดยทีมแพทย์และสหวิชาชีพ KIN
ผู้สูงอายุล้มแล้วลุกไม่ได้ ควรดึงขึ้นทันทีไหม
ไม่ควรครับ ประเมินก่อนว่ารู้สึกตัว หายใจปกติ เจ็บตรงไหน ถ้าสงสัยศีรษะ คอ หลัง หรือสะโพกบาดเจ็บ โทร 1669 ครับ
ล้มแล้วปวดสะโพก เดินไม่ได้ เป็นสะโพกหักไหม
อาจเป็นได้ครับ ถ้าปวดสะโพก ลงน้ำหนักไม่ได้ ขาผิดมุมหรือสั้นกว่าอีกข้าง อย่าพยุงให้เดิน โทร 1669 ครับ
ผู้สูงอายุกินยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ล้มหัวกระแทก ทำอย่างไร
ถ้าใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด หรือยาต้านเกล็ดเลือดชนิดอื่นนอกจาก aspirin เดี่ยว ให้รับการประเมินฉุกเฉินและแจ้งชื่อยาและเวลาที่ล้มครับ หากใช้ aspirin เดี่ยวหรือไม่แน่ใจชนิดยา ให้ติดต่อแพทย์หรือบริการฉุกเฉินเพื่อประเมิน ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง ถ้าซึม ชัก หรือพูดไม่ชัด โทร 1669 ทันทีครับ
ผู้สูงอายุล้ม ลุกจากพื้นอย่างไรให้ปลอดภัย
พักก่อน พลิกตะแคงทั้งตัว ตั้งคลาน คลานไปหาเก้าอี้ที่มั่นคง แล้วยันตัวขึ้นนั่ง เจ็บมากขึ้นให้หยุดและโทร 1669 ครับ
ล้มหัวกระแทกแต่คุยได้ปกติ ต้องเฝ้าดูอาการอะไร นานแค่ไหน
ให้ผู้ใหญ่อยู่ด้วยอย่างน้อย 24 ชั่วโมงแรก อาการอาจอยู่ได้ถึง 2 สัปดาห์ (NHS) ถ้าซึม พฤติกรรมเปลี่ยน ชัก ชาหรืออ่อนแรงใหม่ โทร 1669 ถ้าอาเจียนหรือเวียนหัว ให้พบแพทย์ครับ
KIN HomeCare ช่วยผู้สูงอายุที่เคยล้มได้อย่างไร
มีกายภาพบำบัดที่บ้านเฉพาะกรุงเทพฯ และปริมณฑล ผู้ดูแลและพยาบาลถึงบ้าน และเช่าอุปกรณ์การแพทย์ ปรึกษา 095-767-6307 ครับ
- ป้องกันหกล้ม ลดค่ารักษา — กรมควบคุมโรค (18 มิ.ย. 2568)
- Falls Data — กองป้องกันการบาดเจ็บ กรมควบคุมโรค (ปี 2567)
- ข่าวกรมควบคุมโรค 10 ก.ย. 2569 (Hfocus)
- ล้มแล้วลุกอย่างไรให้ปลอดภัย — กรมกิจการผู้สูงอายุ (28 ก.ย. 2569)
- Falls — NHS
- Hip fracture — NHS
- Head injury — NHS
- CPR — St John Ambulance
- Fleming J, Brayne C. BMJ พ.ศ. 2551 (long lie อายุเกิน 90 ปี)
- World guidelines for falls prevention — Age and Ageing พ.ศ. 2565
- Simpson PM. Prehosp Emerg Care พ.ศ. 2557
- WHO 2020 guidelines on physical activity — Br J Sports Med พ.ศ. 2563
- Environmental interventions for preventing falls — Cochrane พ.ศ. 2566
ตรวจสอบความถูกต้องทางการแพทย์โดย พญ.ชัญญา วุฒิไกรกุล ว.51106 แพทย์อายุรศาสตร์ผู้สูงอายุ | กำกับดูแลโดย ดร.ธงชัย โชคถนอมทรัพย์ ประธานกรรมการบริหาร | อัปเดตล่าสุด: ต.ค. พ.ศ. 2569 | ข้อมูลเบื้องต้นสำหรับญาติ ไม่ใช่การวินิจฉัย อาการฉุกเฉินโทร 1669 ตัวเลขงานวิจัยไม่ใช่ผลของผู้ใช้บริการ KIN