ผู้ป่วยสโตรกอารมณ์แปรปรวน หงุดหงิด
ร้องไห้หรือหัวเราะไม่หยุด ญาติรับมืออย่างไร
แยกให้เห็นว่าอาการไหนมาจากสมอง อาการไหนเป็นซึมเศร้า และญาติควรทำอย่างไร
งานรวม 61 การศึกษา 25,488 คน
งานรวม 15 การศึกษา 3,391 คน
ในกลุ่มที่กลั้นอารมณ์ไม่อยู่
สายด่วนสุขภาพจิตฟรี 24 ชม.
ญาติหลายบ้านเล่าให้พยาบาลฟังว่า คุณพ่อเคยใจเย็น แต่หลังเป็นสโตรกกลายเป็นคนหงุดหงิดง่าย ตะโกนใส่ลูก บางทีร้องไห้ขึ้นมาเฉย ๆ อาการเหล่านี้มีชื่อเรียก มีวิธีประเมิน และมีทางช่วยได้
บทความนี้เน้นอารมณ์และพฤติกรรม เรื่องการพูดไม่ได้หลังสโตรกอ่านต่อที่ ภาวะพูดไม่ได้หลังสโตรก (อะเฟเซีย)
เนื้อหาในบทความนี้
1. ผู้ป่วยสโตรกอารมณ์แปรปรวน หงุดหงิด เกิดจากอะไร
คำตอบสั้น: เกิดได้หลายทางรวมกัน ทั้งสมองส่วนที่คุมอารมณ์บาดเจ็บ ความรู้สึกสูญเสียเมื่อร่างกายทำอะไรไม่ได้เหมือนเดิม และปัจจัยทางกาย เช่น ปวด นอนไม่พอ หรือสื่อสารไม่ได้ จึงไม่ใช่นิสัยเสียหรือการแกล้งญาติ
บทความทบทวนในวารสาร Expert Review of Neurotherapeutics ปี 2560 สรุปอาการทางอารมณ์ที่พบบ่อยหลังสโตรกไว้ 5 กลุ่ม คือ ซึมเศร้า · วิตกกังวล · กลั้นอารมณ์ไม่อยู่ · โกรธง่าย และ อ่อนล้า อาการเหล่านี้มองไม่เห็นจากภายนอกจึงมักถูกมองข้าม ทั้งที่ช่วยได้ทั้งด้วยการรักษาของแพทย์และวิธีที่ไม่ใช้ยา
น้ำตาที่ไหลขึ้นมาเองหลังสโตรก อาจไม่ได้แปลว่าผู้ป่วยเศร้าเสมอไป
2. ร้องไห้หรือหัวเราะไม่หยุดหลังสโตรก คืออะไร ต่างจากซึมเศร้าอย่างไร
คำตอบสั้น: เรียกว่าภาวะกลั้นอารมณ์ไม่อยู่ (pseudobulbar affect หรือ emotionalism) ผู้ป่วยร้องไห้หรือหัวเราะขึ้นมาทันที แรงเกินเหตุ และหยุดเองไม่ได้ ทั้งที่ใจไม่ได้เศร้าหรือขำมากขนาดนั้น งานรวม 15 การศึกษาพบราว 1 ใน 5 ของผู้ป่วยในช่วง 6 เดือนแรก
| ช่วงเวลาหลังสโตรก | พบภาวะกลั้นอารมณ์ไม่อยู่ |
|---|---|
| น้อยกว่า 1 เดือน | 17% (ช่วงความเชื่อมั่น 12–24%) |
| 1–6 เดือน | 20% (14–29%) |
| มากกว่า 6 เดือน | 12% (8–17%) หรือราว 1 ใน 8 |
Gillespie และคณะ วารสาร Journal of Stroke and Cerebrovascular Diseases พ.ศ. 2559 · ข้อจำกัด: งานที่รวมมาใช้เกณฑ์ต่างกัน ไม่ใช่ข้อมูลผู้ป่วยไทยหรือ KIN
งานเดียวกันพบว่าการร้องไห้พบบ่อยกว่าการหัวเราะ ญาติจึงมักคิดว่าผู้ป่วยซึมเศร้า วิธีสังเกตเบื้องต้นคือ อาการกลั้นอารมณ์ไม่อยู่มาเป็นพักสั้น ๆ ถูกกระตุ้นด้วยเรื่องเล็กน้อย เช่น มีคนมาเยี่ยม แล้วหายเร็ว ส่วนซึมเศร้าคือความเศร้า เบื่อ หมดหวังเกือบทุกวันต่อเนื่องอย่างน้อย 2 สัปดาห์ ทั้งสองแบบเกิดร่วมกันได้ และต้องให้แพทย์ประเมิน เพราะเหนื่อย นอนผิดปกติ หรือเบื่ออาหารหลังสโตรกอาจมีสาเหตุทางกายร่วมด้วย
3. ซึมเศร้าหลังสโตรกพบบ่อยแค่ไหน สังเกตอย่างไร
คำตอบสั้น: พบบ่อยมาก งานรวม 61 การศึกษา 25,488 คนพบภาวะซึมเศร้าหลังสโตรก 31% หรือราว 1 ใน 3 และยังพบราว 1 ใน 4 ในช่วง 1–5 ปีหลังสโตรก สมาคมโรคหัวใจและโรคหลอดเลือดสมองอเมริกันระบุว่าซึมเศร้าสัมพันธ์กับการฟื้นตัวที่ช้าลงและคุณภาพชีวิตที่แย่ลง
สัญญาณซึมเศร้าที่ญาติควรจดไว้บอกแพทย์ (เป็นต่อเนื่องเกิน 2 สัปดาห์)
• เศร้า หดหู่ หรือเฉยชาเกือบทั้งวัน
• ไม่สนใจสิ่งที่เคยชอบ ไม่อยากฝึก ไม่อยากเจอใคร
• นอนไม่หลับ หรือนอนมากผิดปกติ กินน้อยลงหรือมากขึ้นชัดเจน
• พูดว่าตัวเองเป็นภาระ ไม่มีค่า
• พูดถึงความตาย หรืออยากหายไป
ข้อสุดท้ายห้ามรอ ให้ปรึกษาแพทย์ทันที หรือโทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323
ข้อมูลเพิ่ม งานของ Hackett และ Pickles (International Journal of Stroke พ.ศ. 2557) พบซึมเศร้า 23% ที่ 5 ปีหลังสโตรก ข้อจำกัดคือเป็นข้อมูลเชิงสังเกต บอกความสัมพันธ์ ไม่ได้พิสูจน์ว่าซึมเศร้าเป็นต้นเหตุของการฟื้นตัวช้า
4. ผู้ป่วยสโตรกหงุดหงิด ก้าวร้าว ไม่ยอมทำกายภาพ ญาติควรทำอย่างไร
คำตอบสั้น: เริ่มจากหาสิ่งที่กระตุ้นก่อนตำหนิ ความโกรธง่ายเป็นอาการทางอารมณ์ที่พบหลังสโตรก มักแย่ลงเมื่อปวด เหนื่อย สื่อสารไม่ได้ หรือถูกเร่ง ให้พูดช้า ๆ เสนอทางเลือก แบ่งการฝึกเป็นช่วงสั้น และแจ้งทีมรักษาถ้าก้าวร้าวบ่อยหรือเสี่ยงอันตราย
ลำดับที่พยาบาลใช้เมื่อผู้ป่วยหงุดหงิดหรือปฏิเสธการฝึก
ถ้าผู้ป่วยพูดไม่ชัด ลองใช้คำถามแบบตอบ ใช่/ไม่ใช่ หรือการชี้รูป ส่วนเรื่องยา ญาติไม่ควรหยุด ลด หรือเพิ่มยาเอง ให้จดอาการไปเล่าแพทย์ อ่านเพิ่มที่ ยาหลังสโตรก หยุดกินเองได้ไหม
ฟังก่อน แล้วค่อยหาสาเหตุ ช่วยให้ผู้ป่วยสงบเร็วกว่าการเถียง
5. ญาติรับมือกับอารมณ์เปลี่ยนหลังสโตรกที่บ้านอย่างไร
คำตอบสั้น: จัดวันให้เป็นกิจวัตร ให้ผู้ป่วยได้ทำสิ่งที่ทำได้เอง พูดกับผู้ป่วยแบบผู้ใหญ่ ไม่เปรียบเทียบกับตัวเขาก่อนป่วย เมื่อร้องไห้หรือหัวเราะไม่หยุดให้เปลี่ยนเรื่องอย่างนุ่มนวล และผู้ดูแลต้องได้พักด้วย
- เมื่อร้องไห้หรือหัวเราะขึ้นมาเอง บอกเบา ๆ ว่ารู้ว่าเขาห้ามไม่ได้ ชวนหายใจช้า ๆ หรือเปลี่ยนเรื่อง
- จัดกิจวัตรให้คาดเดาได้ ตื่น กินข้าว ฝึก พัก ใกล้เวลาเดิมทุกวัน
- ให้ทำเองเท่าที่ทำได้ เช่น หยิบช้อนเอง ความรู้สึกว่ายังทำได้ช่วยเรื่องกำลังใจ
- บอกแขกล่วงหน้า ว่าท่านอาจร้องไห้ง่าย และไม่ต้องมาพร้อมกันหลายคน
- ผู้ดูแลต้องพัก แบ่งเวรกับคนในบ้าน หรือใช้บริการดูแลรายวันช่วงที่ต้องทำงาน
“อารมณ์ที่เปลี่ยนไปหลังสโตรกไม่ได้แปลว่าท่านไม่รักเรา บ่อยครั้งท่านเองก็ตกใจกับน้ำตาของตัวเอง ญาติไม่ต้องแบกไว้คนเดียว”
6. อารมณ์เปลี่ยนหลังสโตรกแบบไหนต้องพบแพทย์ด่วน หรือโทร 1323 / 1669
คำตอบสั้น: ถ้าผู้ป่วยพูดถึงความตาย ทำร้ายตัวเอง หรือก้าวร้าวจนเสี่ยงอันตราย ให้ปรึกษาแพทย์ทันที โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 หรือ 1669 ถ้าฉุกเฉิน และถ้าอารมณ์หรือความรู้ตัวเปลี่ยนกะทันหันพร้อมอาการสโตรก เช่น หน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรง ให้โทร 1669
พบข้อใดข้อหนึ่ง ติดต่อแพทย์ทันที
• พูดว่าอยากตาย วางแผนทำร้ายตัวเอง หรือเก็บสะสมยา
• ก้าวร้าวจนทำร้ายคนอื่นหรือตัวเอง
• สับสน ซึมลง ปลุกตื่นยาก เกิดขึ้นภายในชั่วโมงถึงวัน
• อารมณ์เปลี่ยนกะทันหันร่วมกับหน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัด (อาจเป็นสโตรกซ้ำ)
กรมสุขภาพจิตให้บริการสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ฟรีตลอด 24 ชั่วโมง · ภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์โทร 1669
อาการสโตรกซ้ำจำง่ายด้วย BE FAST สัญญาณเตือนสโตรก ส่วนการวางแผนฟื้นฟูทั้งร่างกายและจิตใจหลังออกจากโรงพยาบาล ดูโปรแกรมฟื้นฟูผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองของ KIN
เป้าหมายเล็ก ๆ ที่ทำสำเร็จ ช่วยให้ผู้ป่วยกล้าฝึกต่อ
ที่ KIN ลาดพร้าว 71 ช่วยครอบครัวเรื่องอารมณ์หลังสโตรกอย่างไร
KIN ลาดพร้าว 71 ในซอยนาคนิวาส 18 เป็นศูนย์ฟื้นฟูผู้ป่วยพักค้าง และเป็นที่ตั้งของ Nursing Home ลาดพร้าว ทีมจึงเห็นอารมณ์ของผู้ป่วยทั้งวัน และนำไปคุยกับแพทย์และครอบครัวได้ ซึ่งมีส่วนช่วยให้ผู้ป่วยกลับมาร่วมฝึกได้ต่อเนื่อง
- ทีมแพทย์ 5 ท่าน ครอบคลุม 5 สาขา ทำงานร่วมกับ 8 สาขาวิชาชีพ เช่น พยาบาลวิชาชีพ นักกิจกรรมบำบัด นักแก้ไขการพูด
- แผนฟื้นฟูสโตรกมีแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู โรคหลอดเลือดสมอง และอายุรกรรมผู้สูงอายุกำกับ เยี่ยมทุกสัปดาห์
- รับดูแลผู้ที่มีภาวะซึมเศร้าที่ยังรักษาอยู่เมื่ออาการคงที่ ประเมินก่อนรับทุกราย
- Day Care ไปเช้า-เย็นกลับ 09:00–17:00 น. ให้ผู้ดูแลได้พัก · เยี่ยมชมและปรึกษาฟรีทุกวัน
ติดต่อ KIN ลาดพร้าว 71 | ปรึกษาและเยี่ยมชมฟรี
ปรึกษาเรื่องอารมณ์เปลี่ยนหลังสโตรกและการฟื้นฟูต่อเนื่อง · เยี่ยมชมศูนย์ได้ทุกวัน 09:00–18:00 น.
สาขาอื่นของ KIN Rehabilitation
สายด่วนกลาง: 02-096-4996 | กายภาพบำบัดที่บ้าน 095-767-6307 | ดูแล พยาบาล และเช่าอุปกรณ์ 061-881-9399 | กรณีฉุกเฉินโทร 1669
คำถามที่พบบ่อย ตอบโดยทีมแพทย์และสหวิชาชีพ KIN
ผู้ป่วยสโตรกอารมณ์แปรปรวน หงุดหงิดง่าย เป็นเพราะอะไร
เกิดจากสมองส่วนที่คุมอารมณ์บาดเจ็บ ร่วมกับความเครียดและปัจจัยทางกาย เช่น ปวด นอนไม่พอ ไม่ใช่การเรียกร้องความสนใจค่ะ
ผู้ป่วยสโตรกร้องไห้ไม่หยุด เป็นซึมเศร้าหรือเปล่า
ไม่เสมอไปค่ะ อาจเป็นภาวะกลั้นอารมณ์ไม่อยู่ที่ร้องไห้ทันทีแล้วหายเร็ว ส่วนซึมเศร้าคือเศร้าต่อเนื่องนานเป็นสัปดาห์ ควรให้แพทย์ประเมินค่ะ
หลังเป็นสโตรกหัวเราะไม่หยุด ผิดปกติไหม
เป็นอาการหนึ่งของภาวะกลั้นอารมณ์ไม่อยู่ พบน้อยกว่าการร้องไห้ ญาติไม่ควรล้อ ให้เปลี่ยนเรื่องและแจ้งแพทย์ค่ะ
ผู้ป่วยอัมพฤกษ์ก้าวร้าว ไม่ยอมทำกายภาพ ทำอย่างไรดี
หยุดเถียง หาสาเหตุ เช่น ปวดหรือเหนื่อย ให้ผู้ป่วยเลือกเวลาฝึกและแบ่งเป็นช่วงสั้น ถ้าก้าวร้าวบ่อยแจ้งทีมรักษาค่ะ
อารมณ์เปลี่ยนหลังสโตรกจะหายไหม
หลายคนดีขึ้นตามเวลา งานรวมพบภาวะกลั้นอารมณ์ไม่อยู่ราว 1 ใน 5 ช่วง 1–6 เดือน และราว 1 ใน 8 หลัง 6 เดือน จึงควรให้แพทย์ช่วยตั้งแต่เนิ่น ๆ ค่ะ
ผู้ป่วยสโตรกพูดว่าอยากตาย ต้องทำอย่างไร
ถือเป็นเรื่องด่วนค่ะ อยู่กับผู้ป่วย เก็บยาและของมีคมให้พ้นมือ ปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง แต่ถ้ามีแผน เตรียมอุปกรณ์ พยายามทำร้ายตัวเอง หรือคุมความปลอดภัยไม่ได้ ให้โทร 1669 หรือ 191 ทันทีค่ะ
- Part I: frequency of depression after stroke: an updated systematic review and meta-analysis of observational studies — Hackett ML, Pickles K วารสาร International Journal of Stroke พ.ศ. 2557
- Prevalence of Pseudobulbar Affect following Stroke: A Systematic Review and Meta-Analysis — Gillespie DC และคณะ วารสาร Journal of Stroke and Cerebrovascular Diseases พ.ศ. 2559
- Poststroke Depression: A Scientific Statement From the American Heart Association/American Stroke Association — Towfighi A และคณะ วารสาร Stroke พ.ศ. 2560
- Management of post-stroke mood and emotional disturbances — Kim JS วารสาร Expert Review of Neurotherapeutics พ.ศ. 2560
- สายด่วนสุขภาพจิต 1323 — กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข
ตรวจสอบความถูกต้องทางการแพทย์โดย พญ.กฤชฐา พึ่งเจริญ ว.40781 แพทย์ประสาทวิทยา ระบบสมองและระบบประสาท | กำกับดูแลโดย ดร.ธงชัย โชคถนอมทรัพย์ ประธานกรรมการบริหาร | อัปเดตล่าสุด: ต.ค. พ.ศ. 2569 | บทความนี้ให้ข้อมูลเบื้องต้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะราย การวินิจฉัยและการใช้ยาต้องให้แพทย์ตัดสิน ตัวเลขงานวิจัยไม่ใช่ผลของผู้ป่วย KIN