1. มือเกร็ง แขนเกร็งหลัง Stroke (ภาวะ Spasticity) คืออะไร คลายได้ไหม

ภาวะกล้ามเนื้อเกร็งมักเริ่มปรากฏหลังเกิดโรคหลอดเลือดสมองประมาณ 2-3 สัปดาห์ถึงหลายเดือน เมื่อสมองส่วนที่ควบคุมการเคลื่อนไหวถูกทำลายจากการขาดเลือดไปเลี้ยง สัญญาณประสาทที่คอยยับยั้งการหดตัวของกล้ามเนื้อทำงานผิดปกติ ทำให้กล้ามเนื้อบางมัดหดเกร็งค้างโดยไม่สามารถควบคุมได้เอง ความรุนแรงมีตั้งแต่เกร็งเล็กน้อยจนแทบไม่รบกวนการใช้งาน ไปจนถึงเกร็งมากจนขยับข้อไม่ได้เลย ซึ่งแตกต่างกันไปในผู้ป่วยแต่ละราย ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและขนาดของสมองที่ได้รับผลกระทบ

สัญญาณที่พบบ่อยของภาวะมือเกร็ง แขนเกร็งหลังสโตรก ได้แก่

• กำมือแน่นคลายไม่ออก — นิ้วมืองอเข้าหาฝ่ามือค้าง ต้องออกแรงง้างจากภายนอก
• ข้อศอกงอค้าง แขนแนบชิดลำตัว — ยืดแขนให้ตรงเองไม่ได้ หรือยืดได้ไม่สุด
• ข้อมือตกและบิดเข้าด้านใน — ควบคุมทิศทางข้อมือได้ยาก จับของลำบาก
• เกร็งมากขึ้นเมื่อเคลื่อนไหวเร็วหรือเครียด — ต่างจากกล้ามเนื้ออ่อนแรงทั่วไปที่ไม่มีอาการเกร็งร่วมด้วย

หากปล่อยไว้โดยไม่ฟื้นฟู กล้ามเนื้อและเอ็นรอบข้อจะยิ่งหดสั้นลงจนกลายเป็นข้อติดถาวร (Contracture) ซึ่งแก้ไขยากกว่ามากและกระทบการทำกิจวัตรประจำวัน เช่น หยิบจับ อาบน้ำ แต่งตัว ในทางตรงข้าม หากเริ่มฟื้นฟูตั้งแต่ระยะแรกด้วยการยืดกล้ามเนื้อ การจัดท่าที่ถูกต้อง และเทคโนโลยีกระตุ้นเฉพาะจุด ความเกร็งจะคลายลงได้มาก และผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยกลับมาใช้มือและแขนในชีวิตประจำวันได้ใกล้เคียงปกติ ทั้งนี้ระดับการฟื้นตัวขึ้นอยู่กับความรุนแรงของโรคหลอดเลือดสมอง ระยะเวลาที่เริ่มฟื้นฟู และความสม่ำเสมอในการฝึกของผู้ป่วยแต่ละราย

2. แนวทางฟื้นฟูมือเกร็ง แขนเกร็งหลัง Stroke ให้คลายลง

การฟื้นฟูมือเกร็ง แขนเกร็งหลัง Stroke ต้องอาศัยความต่อเนื่องและทีมสหวิชาชีพร่วมกันประเมิน โดยแต่ละแนวทางมีบทบาทต่างกันดังนี้

• กายภาพบำบัดยืดกล้ามเนื้อและจัดท่า — นักกายภาพบำบัดยืดกล้ามเนื้อและจัดท่าทางที่ถูกต้องเพื่อป้องกันข้อติด ควบคู่กับการฝึกเคลื่อนไหวเฉพาะจุดให้กล้ามเนื้อฝั่งตรงข้ามทำงานสมดุลกันมากขึ้น เป็นพื้นฐานที่ต้องทำต่อเนื่องทุกกรณี
• PMS (Peripheral Magnetic Stimulation) — กระตุ้นด้วยคลื่นแม่เหล็กที่กล้ามเนื้อและเอ็นบริเวณที่เกร็งโดยไม่ต้องสัมผัสผิวหนังโดยตรง เหมาะกับรายที่เกร็งมาก ช่วยคลายกล้ามเนื้อก่อนฝึกเคลื่อนไหว
• TMS (Transcranial Magnetic Stimulation) — กระตุ้นสมองส่วนที่ควบคุมการเคลื่อนไหวโดยตรงผ่านหนังศีรษะ ช่วยปรับสัญญาณประสาทที่ผิดปกติให้ฟื้นตัวเร็วขึ้น
• ธาราบำบัด (Aquatic Therapy) — ฝึกเคลื่อนไหวในสระน้ำอุ่น แรงลอยตัวของน้ำลดภาระที่ข้อต่อ ทำให้ขยับแขนและมือได้กว้างขึ้นโดยไม่เจ็บ เหมาะเป็นแนวทางเสริมควบคู่กับกายภาพบำบัดบนบก

ทีมแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู นักกายภาพบำบัด และนักกิจกรรมบำบัดของ KIN ร่วมกันประเมินระดับความเกร็งของผู้ป่วยแต่ละราย ก่อนออกแบบโปรแกรมฟื้นฟูเฉพาะบุคคลที่ผสมผสานทั้งกายภาพบำบัด PMS/TMS และธาราบำบัดตามความเหมาะสม เพื่อให้ผู้ป่วยกลับมาใช้มือและแขนทำกิจวัตรประจำวันได้มากที่สุดเท่าที่ร่างกายจะฟื้นตัวได้ หากมีอาการปวดร้าวรุนแรง ชาผิดปกติ หรือกล้ามเนื้ออ่อนแรงเพิ่มขึ้นระหว่างฝึก ควรแจ้งแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดทันที ไม่ควรฝืนฝึกต่อด้วยตนเองที่บ้านโดยไม่มีผู้เชี่ยวชาญดูแล

ในทางปฏิบัติ การฟื้นฟูมือเกร็ง แขนเกร็งควรเริ่มจากการประเมินโดยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูก่อนทุกครั้ง เพื่อตรวจดูว่าความเกร็งอยู่ในระดับใด มีข้อติดร่วมด้วยหรือไม่ และร่างกายส่วนอื่นพร้อมสำหรับการฝึกหรือไม่ จากนั้นจึงวางแผนความถี่และระยะเวลาของแต่ละแนวทางให้เหมาะกับผู้ป่วยแต่ละคน เพราะการฟื้นฟูที่ได้ผลไม่ได้ขึ้นอยู่กับเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับความสม่ำเสมอและการติดตามผลอย่างใกล้ชิดจากทีมสหวิชาชีพด้วย