ข้อเท้าติด ผู้ป่วยติดเตียง
เอ็นร้อยหวายยึด ป้องกันอย่างไร ทำไมต้องจัดท่าเท้า
นอนนานหลายสัปดาห์ ปลายเท้ามักค่อย ๆ จิกลงโดยไม่มีใครสังเกต บทความนี้สอนญาติจัดท่าและขยับข้อเท้าอย่างปลอดภัย
ผ้าห่มหนักกดปลายเท้าซ้ำ
Cochrane 49 การศึกษา 2,135 คน
หมอนรองใต้น่อง ไม่กดเอ็นร้อยหวาย
หรือส้นเท้าแดงคล้ำไม่จาง
นักกายภาพมักเจอญาติถามว่า “ทำไมเท้าคุณแม่แข็ง ดันขึ้นไม่ได้แล้ว” ข้อเท้าติด (ankle contracture) คือข้อเท้าที่ขยับได้น้อยลงเพราะกล้ามเนื้อน่องและเอ็นร้อยหวายสั้นลง พบบ่อยในผู้ป่วยติดเตียงหลังสโตรกหรือผู้สูงอายุที่นอนนาน ญาติช่วยดูแลได้ทุกวันร่วมกับทีมฟื้นฟู
บทความนี้เน้นผู้ป่วยที่ยังนอนบนเตียงเป็นส่วนใหญ่ ส่วนขั้นจากติดเตียงสู่การเดินอ่านต่อที่ จากติดเตียงสู่เดินได้ ผ่านขั้นตอนอะไรบ้าง
เนื้อหาในบทความนี้
1. ข้อเท้าติดในผู้ป่วยติดเตียงคืออะไร เกิดขึ้นได้อย่างไร
คำตอบสั้น: ข้อเท้าติดคือข้อเท้าที่กระดกขึ้นได้น้อยลง ปลายเท้าค้างอยู่ในท่าจิกลง เกิดเมื่อข้อเท้าอยู่ท่าเดิมนาน ๆ ทั้งจากแรงโน้มถ่วง น้ำหนักผ้าห่ม และอาการเกร็งหลังสโตรก กล้ามเนื้อน่องกับเอ็นร้อยหวายจึงสั้นลงทีละน้อย
เวลานอนหงาย ปลายเท้าตกลงเองตามแรงโน้มถ่วง ผ้าห่มหนักยิ่งกดให้จิกลง กล้ามเนื้อที่อยู่ในท่าหดสั้นทุกวันจะปรับตัวสั้นลง ผู้ป่วยหลังสโตรกที่เกร็งยังมีแรงดึงจากน่องเพิ่มอีก ผู้ที่ขยับขาเองไม่ได้ ไม่รู้สึกเจ็บ หรือสื่อสารไม่ได้ จึงเสี่ยงมาก เพราะกว่าจะมีคนสังเกต ข้อก็เริ่มแข็งแล้ว
การขยับข้อเท้าเป็นส่วนหนึ่งของแผนดูแลเพื่อคงการเคลื่อนไหวของข้อ
2. ทำไมข้อเท้าติดเป็นเรื่องใหญ่ ต้องรีบป้องกันตั้งแต่วันแรกที่นอนติดเตียง
คำตอบสั้น: เพราะข้อเท้าที่ติดในท่าจิกลงทำให้วางเท้าราบไม่ได้ ยืนและเดินลำบากเมื่อร่างกายพร้อมฟื้นฟู และเพิ่มจุดกดทับที่ปลายเท้า การป้องกันจึงง่ายกว่าการแก้ข้อที่ติดไปแล้ว
- ยืนไม่เต็มฝ่าเท้า ลงน้ำหนักได้แค่ปลายเท้า เสียการทรงตัว ฝึกยืนฝึกเดินช้าลง
- ย้ายตัวยาก จากเตียงไปรถเข็นต้องใช้แรงคนช่วยมากขึ้น เท้าวางบนที่วางเท้าไม่ได้
- เกิดแผลและปวด ปลายเท้าเสียดสี ขยับแล้วเจ็บ ผู้ป่วยยิ่งไม่อยากให้ขยับ
การดูแลข้อเท้าตั้งแต่ยังนอน คือการเตรียมขาไว้สำหรับวันที่ได้ลุกยืน
3. จัดท่าเท้าผู้ป่วยติดเตียงอย่างไร ให้ข้อเท้าไม่ติดและส้นเท้าไม่เป็นแผล
คำตอบสั้น: จัดให้ข้อเท้าอยู่ในท่าพัก ไม่ปล่อยปลายเท้าจิกลง ยกส้นเท้าให้ลอยจากที่นอนด้วยหมอนรองใต้น่อง ไม่ให้ผ้าห่มกดปลายเท้า และเปลี่ยนท่าตามรอบพลิกตัว
- ยกส้นเท้าลอย หมอนหรือเบาะโฟมรองตลอดใต้น่อง ส้นเท้าไม่แตะที่นอน ไม่กดเอ็นร้อยหวายหรือข้อพับเข่า
- ผ้าห่มไม่กดปลายเท้า ห่มหลวม ๆ หรือยกชายผ้าห่มด้วยโครงหรือกล่อง
- ปลายเท้าชี้ขึ้น ไม่บิดออกข้างหรือจิกลง แผ่นยันฝ่าเท้าหรือที่ดามให้นักกายภาพเลือกให้
| ท่านอน | จัดเท้าอย่างไร | ระวัง |
|---|---|---|
| นอนหงาย | หมอนรองใต้น่อง ส้นเท้าลอย | หมอนไม่ค้ำเอ็นร้อยหวาย |
| นอนตะแคง | หมอนคั่นระหว่างเข่าและข้อเท้า | ปลายเท้าข้างบนไม่ห้อยจิกลง |
| นั่ง | ฝ่าเท้าวางราบบนพื้นหรือที่วางเท้า | ไม่ปล่อยเท้าลอยห้อยนาน |
รอบพลิกตัวควรกำหนดเป็นรายคนตามการประเมินผิวและการเคลื่อนไหว · ศูนย์ KIN พลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง หรือถี่กว่านั้นตามแผนแพทย์
ทำไมต้องยกส้นเท้า ส้นเท้าเป็นจุดที่เกิดแผลกดทับได้ง่าย แนวทางป้องกันแผลกดทับระดับนานาชาติ (EPUAP/NPIAP/PPPIA ปี 2562) แนะนำให้ยกส้นเท้าลอย ให้น้ำหนักขาอยู่ที่น่อง ไม่กดเอ็นร้อยหวาย · เรื่องที่นอนอ่านต่อที่ ที่นอนกันแผลกดทับ จำเป็นไหม เลือกแบบไหน
หมอนรองตลอดใต้น่อง ส้นเท้าลอย ผ้าห่มไม่กดปลายเท้า
4. ขยับข้อเท้าผู้ป่วยติดเตียงทุกวันอย่างไร งานวิจัยว่ายืดอย่างเดียวพอไหม
คำตอบสั้น: ไม่ควรพึ่งการยืดอย่างเดียว งานรวม Cochrane ปี 2560 (49 การศึกษา 2,135 คน ยืดนาน 2 วันถึง 7 เดือน) ไม่พบผลต่อองศาข้อที่มีความหมายทางคลินิก ให้ทีมฟื้นฟูประเมินสาเหตุและวางแผนจัดท่า การขยับข้อ อุปกรณ์ และการฝึกใช้งานเป็นรายคน
ข้อจำกัด ในโรคทางระบบประสาท การยืดเพิ่มองศาข้อเฉลี่ยราว 2 องศา น้อยเกินกว่าจะเห็นผลในชีวิตจริง ไม่มีข้อมูลการยืดนานกว่า 7 เดือน (ไม่ได้แปลว่านานกว่านั้นจะได้ผล) ผลเป็นของกลุ่มในงานวิจัย ไม่ใช่ผลของผู้ป่วย KIN
- ประคองให้ถูกจุด มือหนึ่งจับเหนือข้อเท้า อีกมือรองส้นเท้า แขนท่อนล่างแนบฝ่าเท้า
- กระดกขึ้นช้า ๆ ดึงส้นเท้าลงพร้อมดันฝ่าเท้าขึ้นจนรู้สึกตึง ค้างแล้วปล่อย จำนวนรอบตามที่นักกายภาพกำหนด
- ดูสีหน้าผู้ป่วย เจ็บ หน้านิ่ว หรือเกร็งต้าน ให้หยุดและแจ้งทีม
- ชวนขยับเอง ถ้าผู้ป่วยกระดกเท้าเองได้ ให้ทำบ่อย ๆ และเมื่อแพทย์อนุญาต การนั่งวางเท้าราบหรือฝึกยืนจะช่วยยืดน่องตามธรรมชาติ
ห้ามดัดแรง ผู้สูงอายุที่นอนนานมักกระดูกบาง ดัดแรงหรือกระตุกเร็วเสี่ยงบาดเจ็บ ให้นักกายภาพสอนก่อนเริ่ม · ห้ามขยับถ้าข้อเท้าบวม ผิดรูป ปวดมาก เพิ่งล้ม หรือน่องบวมแดงร้อน ให้พบแพทย์ก่อน
5. อุปกรณ์ดามข้อเท้าหรือเฝือกอ่อนตอนกลางคืน ช่วยป้องกันข้อเท้าติดได้ไหม
คำตอบสั้น: ยังไม่มีหลักฐานตรง งานรวม Cochrane ปี 2567 (ผู้ใหญ่หลังสโตรก 7 การทดลอง) ศึกษาแขน ข้อมือ ไหล่ ไม่มีงานข้อเท้า ความเชื่อมั่นต่ำมาก และพบผิวเสียหายจากเฝือกนิ้วหัวแม่มือ เป็นหลักฐานทางอ้อม จึงควรให้นักกายภาพเลือกเป็นรายคน
- ใส่ตามเวลาที่นักกายภาพกำหนด และต้องพอดี ไม่หลวมจนเสียดสี ไม่คับจนกดผิว
- ถอดดูผิวทุกครั้ง รอยแดงกดไม่จาง ตุ่มพอง หรือแผล ให้หยุดใช้และแจ้งทีม
- ไม่ใช้แทนการจัดท่าและการขยับข้อทุกวัน
ญาติที่รู้วิธีดูผิวและจัดท่า ช่วยให้ข้อเท้าได้รับการดูแลครบทั้ง 24 ชั่วโมง
“หมอนหนึ่งใบใต้น่องและผ้าห่มที่ไม่กดปลายเท้า ญาติเริ่มได้วันนี้ ส่วนการขยับข้อให้นักกายภาพสอนก่อนค่ะ”
6. สัญญาณที่ต้องรีบพบแพทย์หรือโทร 1669 ในผู้ป่วยติดเตียงที่ดูแลข้อเท้าอยู่
คำตอบสั้น: ถ้าน่องบวม แดง ร้อน หรือปวดข้างเดียว ให้หยุดนวดหรือดัดขาข้างนั้นแล้วรีบพบแพทย์ เพราะอาจเป็นลิ่มเลือดที่ขา ถ้าเหนื่อยหอบ เจ็บหน้าอก หรือขาเย็น ซีด ปวด ชาขึ้นมาทันที ให้โทร 1669
พบข้อใดข้อหนึ่ง หยุดขยับขาข้างนั้นและรีบพบแพทย์
• น่องหรือขาบวม แดง ร้อน ปวด ข้างเดียว
• ส้นเท้าหรือตาตุ่มแดงคล้ำ กดแล้วไม่จาง มีตุ่มพอง หรือแผลเปิด
• ข้อเท้าบวม ผิดรูป หรือเจ็บมากหลังพลิกตัวหรือย้ายตัว
• ปลายเท้าเย็น ซีด หรือคล้ำผิดปกติ
หอบเหนื่อย เจ็บหน้าอก หมดสติ หรือขาเย็นซีดปวดชาขึ้นทันที โทร 1669 · อ่านเพิ่ม เสมหะในผู้ป่วยติดเตียง
ที่ KIN ราชพฤกษ์ ดูแลข้อเท้าผู้ป่วยติดเตียงอย่างไร
KIN ราชพฤกษ์ (นนทบุรี) เป็นศูนย์ฟื้นฟูผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองและดูแลผู้สูงอายุแบบพักค้าง รับผู้ป่วยติดเตียงที่ครอบครัวจัดท่าและพลิกตัวเองที่บ้านได้ยากทั้งกลางวันและกลางคืน
- พลิกตะแคงตัวทุก 2 ชั่วโมง พร้อมจัดหมอนรองขาและเท้าทุกรอบ ปรับรอบตามการประเมินรายคนและแผนแพทย์
- พยาบาลดูแลตลอด 24 ชั่วโมง ดูผิวส้นเท้าและตาตุ่ม สังเกตขาบวม และแจ้งแพทย์เมื่อพบสิ่งผิดปกติ
- เลือกโปรแกรมฟื้นฟูที่มีกายภาพบำบัดได้ตามแผน สำหรับผู้ป่วยที่พักในศูนย์ นักกายภาพประเมินข้อเท้าและวางแผนขยับข้อเป็นรายคน
- ทีมแพทย์ของ KIN Rehabilitation แพทย์ 5 ท่าน ครอบคลุม 5 สาขา · 8 สาขาวิชาชีพ
- เยี่ยมชมศูนย์และปรึกษาได้ฟรี ทุกวัน 09:00–18:00 น. นัดล่วงหน้าหรือเดินทางมาเองก็ได้
ดูข้อมูลเพิ่มที่ ศูนย์ดูแลผู้ป่วยติดเตียง KIN ราชพฤกษ์ และ บริการดูแลผู้ป่วยติดเตียงของ KIN
ติดต่อ KIN ราชพฤกษ์ | ปรึกษาและเยี่ยมชมฟรี
ปรึกษาการดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่เริ่มมีข้อเท้าแข็ง ปลายเท้าจิก หรือแผลที่ส้นเท้า
สาขาอื่นของ KIN Rehabilitation
สายด่วนกลาง: 02-096-4996 | กายภาพบำบัดที่บ้าน 095-767-6307 | ดูแล พยาบาล และเช่าอุปกรณ์ 061-881-9399 | กรณีฉุกเฉินโทร 1669
คำถามที่พบบ่อย ตอบโดยทีมแพทย์และสหวิชาชีพ KIN
ข้อเท้าติด ผู้ป่วยติดเตียง แก้ได้ไหม
ถ้าเพิ่งเริ่มตึง การจัดท่าและขยับข้อตามแผนมีส่วนช่วยค่ะ ถ้าติดนานจนแข็ง ญาติไม่ควรออกแรงดัดเอง ให้แพทย์และนักกายภาพประเมินก่อนค่ะ
ผู้ป่วยติดเตียงควรใช้หมอนรองเท้าหรือแผ่นยันฝ่าเท้าไหม
หมอนรองใต้น่องให้ส้นเท้าลอยใช้ได้ทั่วไปค่ะ ส่วนแผ่นยันฝ่าเท้าหรือที่ดามควรให้นักกายภาพเลือกเป็นรายคนค่ะ
ต้องขยับข้อเท้าผู้ป่วยติดเตียงวันละกี่ครั้ง
ขึ้นกับแต่ละคนค่ะ ให้นักกายภาพกำหนดจำนวนรอบ สิ่งสำคัญคือทำทุกวัน ทำเบา ๆ ไม่ฝืน และจัดท่าเท้าให้ถูกระหว่างวันค่ะ
ยืดเอ็นร้อยหวายอย่างเดียวพอไหม
ไม่ควรพึ่งอย่างเดียวค่ะ งานรวมของ Cochrane (ยืดนานถึง 7 เดือน) พบว่าเพิ่มองศาข้อได้น้อยมาก ให้ทีมฟื้นฟูวางแผนจัดท่า ขยับข้อ และฝึกใช้งานเป็นรายคนค่ะ
ส้นเท้าผู้ป่วยติดเตียงแดง ทำอย่างไร
ยกส้นเท้าให้ลอยด้วยหมอนรองใต้น่องทันทีค่ะ ถ้ากดแล้วไม่จาง มีตุ่มพอง หรือผิวคล้ำ ให้แจ้งพยาบาลหรือแพทย์ค่ะ
นวดขาผู้ป่วยติดเตียงได้ไหม
นวดเบา ๆ ได้ถ้าขาปกติค่ะ แต่ถ้าน่องบวม แดง ร้อน หรือปวดข้างเดียว ห้ามนวด ให้รีบพบแพทย์ เพราะอาจเป็นลิ่มเลือดค่ะ
- Stretch for the treatment and prevention of contractures — Harvey LA และคณะ Cochrane Database of Systematic Reviews พ.ศ. 2560 (DOI 10.1002/14651858.CD007455.pub3)
- Assistive technologies, including orthotic devices, for the management of contractures in adults after a stroke — Mohammed Meeran RA และคณะ Cochrane Database of Systematic Reviews พ.ศ. 2567 (DOI 10.1002/14651858.CD010779.pub2)
- Evidence to Decision Frameworks: Heel Pressure Injuries (ข้อแนะนำ 6.2) — EPUAP/NPIAP/PPPIA พ.ศ. 2562
ตรวจสอบความถูกต้องทางการแพทย์โดย พญ.กมลฉัตร โชคถนอมทรัพย์ ว.40854 | กำกับดูแลโดย ดร.ธงชัย โชคถนอมทรัพย์ ประธานกรรมการบริหาร | อัปเดตล่าสุด: ต.ค. พ.ศ. 2569 | บทความนี้ให้ข้อมูลเบื้องต้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะราย การขยับข้อและการใช้อุปกรณ์ดามต้องให้นักกายภาพและแพทย์ประเมินก่อน ตัวเลขงานวิจัยไม่ใช่ผลของผู้ป่วย KIN